Nee, dit is niet alweer een artikel om te benadrukken hoe belangrijk risicomanagement voor uw pensioenfonds is. Ook is het geen ingewikkeld artikel over een complex risicomodel. Dit artikel bevat tien praktische tips waarmee u risicomanagement beter in het dagelijks beheer van uw pensioenfonds kunt integreren.

Bijna alle pensioenfondsen zijn al met risicomanagement bezig. Sommige zijn enthousiast begonnen met het opsommen van alle risico’s, maar daar is het dan bij gebleven. Bij andere pensioenfondsen zijn pakken papier volgeschreven, die vaak nuttige zaken bevatten maar ook nogal eens ongelezen de kast ingaan. Ondanks het feit dat bijna alle pensioenfondsen nu al veel aan risicomanagement doen, blijven veel fondsen toch met het gevoel zitten dat het nog geen integraal onderdeel van hun besturingsmodel is.

In dit artikel willen wij u op dit gebied een paar praktische en eenvoudige tips geven. Deze komen voort uit de ervaringen van Mercer met de implementatie van risicomanagement bij een groot aantal pensioenfondsen en verzekeraars. Maar eerst zullen wij laten zien dat u al heel veel aan risicomanagement doet. Hierbij zullen de twee bouwstenen van risicomanagement, de risicomanagementcyclus en de bijbehorende governance, kort worden beschreven.

Risicomanagement is niets nieuws!

Risicomanagement is niet nieuw voor u! U doet er al heel erg veel aan. Dat gebeurt dagelijks, als u uw pensioenfonds aan het managen bent op de processen betreffende uw pensioenregeling en beleggingen.
Zodra u nadenkt over de inrichting van de pensioenregeling, het langlevenrisico of de indexatieambitie bent u al met risicomanagement bezig. En als u met behulp van een ALM-studie en een strategische asset allocatie het strategisch beleggingsbeleid van uw pensioenfonds formuleert, vermogensbeheerders selecteert en beleggingsrapportages bespreekt, bent u ook met risicomanagement bezig!
Ook zult u al veel beleid en processen hebben beschreven waarin het beheersen van de diverse risico’s een plaats krijgt. Tenslotte zal de manier waarop uw bestuur of beleggingscommissie werkt vaak impliciete afspraken bevatten die met risicomanagement te maken hebben. Zo zijn er vaak verschillende personen vanuit het fonds die elk hun specifieke contacten hebben met de vermogensbeheerders, de ALM-uitvoerder en de pensioenadministrateur.

Maar betekent het feit dat u dagelijks met risicomanagement bezig bent nu ook dat risicomanagement ook daadwerkelijk geborgd is in de dagelijkse besturing van uw fonds? Helaas, die vlieger gaat niet op. Ondanks het feit dat bijna alle pensioenfondsen al heel veel doen aan risicomanagement, blijven velen toch met het gevoel zitten dat risicomanagement een apart proces is. Daarbij kunnen ze ook niet goed aangeven of datgene wat ze aan risicomanagement doen aansluit bij het dagelijkse management van het fonds.

Met een tiental praktische tips hopen wij u hierbij te kunnen helpen. Om deze tips in het juiste perspectief te plaatsen beginnen wij met het kort beschrijven van de bouwstenen van risicomanagement: de risicomanagementcyclus en bijbehorende governance.

Er zijn vele definities voor risicomanagement, maar ze komen allemaal min of meer op hetzelfde neer. Risicomanagement kan worden omschreven als het managen van de cyclus van:
- het formuleren van de doelstellingen en de risicobereidheid van uw fonds;
- het identificeren van risico’s;
- het opstellen en implementeren van beleid voor risicobeheersing;
- de uitvoering, monitoring en terugkoppeling van risico’s en beheersmaatregelen; én
- het formuleren en nemen van beslissingen op basis van de informatie uit de vorige stappen. Dit kan mogelijk gevolgen hebben voor de doelstellingen en risicobereidheid van uw fonds (zie figuur 1).

Risicomanagement is dus meer, veel meer, dan het identificeren van de risico’s en hierover rapporteren. 

Ook staat de risicomanagementcyclus niet op zichzelf.
De cyclus functioneert alleen goed bij een goed werkende governance om deze draaiende te houden. Goede governance bestaat uit een aantal elementen die u hieronder ziet aangegeven, en die door elk fonds op de eigen specifieke wijze worden ingevuld, omdat elk fonds immers verschillend is.
- Effectief comité
Het pensioenfonds moet een orgaan hebben voor effectieve besluitvorming over het risicomanagementproces en de geïdentificeerde risico’s. Dit orgaan moet voor deze besluitvorming over voldoende tijd, kennis en capaciteit beschikken.
- Beleid en procedures
De manier waarop beslissingen met betrekking tot het risicomanagementproces bij uw pensioenfonds worden voorbereid en uitgevoerd moet helder zijn.
- Rollen en verantwoordelijkheden
De rollen en verantwoordelijkheden en de daaraan toegewezen personen moeten bij het uitvoeren van de verschillende onderdelen van het risicomanagementproces binnen uw pensioenfonds duidelijk en inzichtelijk zijn.
- Zorgvuldig toezicht en monitoren
De verantwoordelijken binnen uw pensioenfonds moeten er zorgvuldig op toezien dat het risicomanagementproces goed wordt uitgevoerd. Ook moeten ze de ontwikkeling van de risico’s, de beheersmaatregelen en de daaruit voorvloeiende acties strak monitoren.
- Effectieve informatievoorziening
Het pensioenfonds moet over effectieve informatievoorziening beschikken. Dat wil zeggen juiste, tijdige en volledige informatie ten behoeve van de relevante verantwoordelijken en beslisorganen.

Beide bouwstenen zijn essentieel voor risicomanagement in uw pensioenfonds.
Maar hoe zorgt u er nu voor dat deze bouwstenen feitelijk onderdeel van uw dagelijks management worden?

Tips ter verbetering van integratie-risicomanagement in het besturingsmodel

Mercer heeft al veel ervaring opgedaan bij het implementeren van risicomanagementprocessen bij verschillende grote en kleine pensioenfondsen en verzekeraars. Uit deze praktijk hebben we tien tips geformuleerd die op de eerdergenoemde bouwstenen betrekking hebben. Ze kunnen u helpen uw risicomanagement een integraal onderdeel van uw bestaande besturingsmodel te maken.

1. Bepaal uw maximale risicobereidheid! 
In de praktijk zien we nog vaak dat pensioenfondsen weliswaar hun doelstellingen helder voor ogen hebben, maar niet duidelijk hebben welk risico zij daarbij maximaal willen, c.q. mogen lopen bijvoorbeeld uitgedrukt in risicobudget of kans op onderdekking. Hierdoor kunnen voor de geïdentificeerde risico’s geen normen worden gesteld (zie tip 3).

2. Kwantificeren en prioriteren van risico’s
Veel pensioenfondsen hebben een risicoassessment uitgevoerd. Nog vaak zien wij dat pensioenfondsen hun risico’s niet kwantificeren en/of daar geen scenarioanalyses op loslaten. Hierdoor kunnen ze niet goed aangeven of een risico al dan niet acceptabel is. Een mogelijk gevolg daarvan is dat lang niet alle pensioenfondsen hun risico’s prioriteren; iets wat van belang is als u wilt weten waar uw pensioenfonds de vaak zo beperkte capaciteit moet inzetten.

3. Stel normen bij de risico’s en bepaal vooraf acties
Essentieel voor het goed kunnen monitoren van uw risico’s is het vaststellen van normen om aan te geven wat acceptabele risiconiveaus zijn. Zonder deze normen is dat niet mogelijk. Wij zien dit vaker niet, dan wel gebeuren. Ook is het verstandig om alvast te bepalen welke acties u gaat ondernemen als een norm bereikt wordt. Overigens moet dit proces van normen stellen en daaraan acties verbinden sowieso in het kader van het financieel crisisplan worden doorlopen. Fondsen worden namelijk geacht uiterlijk per 1 mei a.s. over een financieel crisisplan te beschikken.

4. Besteed aandacht aan een goede beschrijving van beheersmaatregelen 
Stel bij de beschrijving van een beheersmaatregel niet alleen dat er iets gebeurt (bijvoorbeeld monitoren rapportage vermogensbeheerder), maar wees specifiek in het benoemen van het rapport en de voor de betreffende beheersmaatregel relevante grafiek of tabel. Zo kunnen de personen die voor de risico’s verantwoordelijk zijn goed beoordelen of de risico’s beheersbaar zijn. Vaak leidt dit tot aanscherping van de rapportages van de leveranciers die betere informatie moeten verschaffen zodat u kunt bepalen of u alles onder controle heeft.

5. Risicodashboard
Maak risicomanagement toegankelijk voor bestuur en beleggingscommissie door met behulp van een risicodashboard op eenvoudige wijze inzicht in de risico’s te geven. Op basis van de eerdergenoemde prioritering en normering (zie tips 2 en 3) kunnen zij vervolgens de status of veranderingen van de belangrijkste risico’s in één oogopslag zien. Dit biedt grotere bestuurdersbetrokkenheid in het risicomanagement (zie figuur 2).

6. Stel planning op, met koppeling naar de risico’s
Stel een jaar- of meerjarenplanning op voor zowel bestuur als beleggingscommissie inzake de onderwerpen die u in de dagelijkse besturing van uw fonds behandelt. In zo'n planning kan bijvoorbeeld staan wanneer de custodian of een specifieke manager wordt geëvalueerd, of de uitvoeringsovereenkomst moet worden onderhandeld. De planning bevat tevens de evaluatie van beleid en beheersmaatregelen zoals wanneer de ALM studie weer wordt uitgevoerd of wanneer het collateral beleid wordt geëvalueerd.
Geef in de planningen vervolgens de risico's aan waarop de behandelde onderwerpen betrekking hebben. Hierdoor wordt het voor de bestuurders heel inzichtelijk hoe het risicomanagement aan de dagelijkse besturing van uw fonds is gekoppeld en kunnen zij zich ervan verzekeren dat de geïdentificeerde risico’s, de gestelde normen en de belangrijkste beheersmaatregelen periodiek worden geëvalueerd.

Een ander voordeel is dat risicomanagement voor bestuurders niet wordt beperkt tot een jaarlijkse risicoassessment, die in de praktijk vaak al na een paar keer wordt gestaakt. Echt begrip van de risico's ontstaat namelijk pas als u weet welke risico’s betrekking hebben op de onderwerpen die u in de dagelijkse besturing van uw fonds behandelt (zie figuur 3).

7. Begin uw bestuursvergadering met het bespreken van de belangrijkste risico’s
Zet als eerste punt op de agenda de belangrijkste risico’s en eventueel opgetreden incidenten, en probeer daar vervolgens lessen uit te trekken. Zo weet u zeker dat de belangrijkste risico’s voldoende aandacht krijgen en niet worden veronachtzaamd door tijdgebrek.

8. Stel een sjabloon op voor te nemen besluiten 
Een eenvoudige sjabloon voor te nemen besluiten, met daarin verplicht aandacht voor de risico’s, zorgt dat u deze risico's meeneemt in uw beslissingsproces, waarmee u het risicobewustzijn vergroot.

9. Zorg voor een sponsor voor risicomanagement in het bestuur
Om risicomanagement voldoende onder de aandacht van het bestuur te krijgen is het heel belangrijk dat iemand binnen het bestuur op gebied van risicomanagement de kar trekt. Als het bestuur besluit om alle of enkele taken en bevoegdheden op gebied van risicomanagement uit te besteden aan bijvoorbeeld de beleggingscommissie of een interne of externe risicomanager is het in ieder geval belangrijk dat vanuit het bestuur een sponsor wordt aangewezen die de belangen van risicomanagement in het bestuur kan vertegenwoordigen.

10. Leg de rollen en verantwoordelijkheden eenduidig vast
Leg duidelijk vast wie binnen uw pensioenfonds verantwoordelijk is voor het goed functioneren van de risicomanagementcyclus, en wie voor welk risico verantwoordelijk is. Soms, maar vaak ook niet, zijn de rollen en verantwoordelijkheden binnen een pensioenfonds goed vastgelegd. Taken binnen het risicomanagementproces kunnen worden toebedeeld aan een interne of externe risicomanager of aan andere partijen, zoals een custodian. Waar het vaak de risicomanager is die verantwoordelijk is voor het draaiend houden van het risicomanagementproces, zien we in de praktijk soms dat deze ook voor de risico’s zelf verantwoordelijkheid draagt! Dat kan natuurlijk niet.

De tips zijn niet ingewikkeld zoals u ziet. Risicomanagement is zo makkelijk! Wat voor alle tips wel geldt, is dat ze een initiële inspanning vergen, waarna u er vervolgens met relatief weinig moeite veel plezier van kunt hebben.

Conclusie

In het dagelijks management van uw pensioenfonds doet u al heel veel aan risicomanagement. Wij hopen dat u uit deze tips-uit-de-praktijk een aantal zinvolle kunt destilleren om u verder te helpen uw risicomanagementcyclus en bijbehorende governance beter in uw besturingsmodel te integreren. Als dat het geval is, kunt u vervolgens eenvoudig aantonen dat risicomanagement belangrijk is in het dagelijks management van uw pensioenfonds. En omdat u dan veel meer 'in control' bent, kunt u desgewenst ook weer eens tijd besteden aan het lezen van een ingewikkeld artikel over een complex risico model.

Onze mensen van Investments en Retirement, Risk & Finance Consulting staan u uiteraard graag terzijde bij het (verder) vormgeven en integreren van risicomanagement binnen uw pensioenfonds.